Ngày hôm nay, để con tàu Việt tộc có những thủy thủ vững vàng trên đại dương, ý thức về tự lập và tự cường, với tư cách là hạ tầng cho ý thức về Danh dự, phải là những điều được nhìn thấy nhiều nhất trong các sách giáo khoa đạo đức của nền giáo dục chúng ta.
Một tên khủng bố, để tống tiền cảnh sát 50 triệu USD, đã cài một quả bom lên xe buýt,
nếu xe chạy dưới 50 km/h thì bom nổ. Một chàng cảnh sát và một cô sinh viên đã chiến đấu để cứu mình và khoảng 20 hành khách vô tội. Đó là nội dung phim "Speed" (Tốc độ) của đạo diễn Jan de Bont.
Tốc độ hay là chết?
Chiếc xe mang biển số 2525, trong phim "Tốc độ", lao đi giữa Los Angeles nghẹt người và xe. Nó gặp vô số những trở ngại và hiểm nguy trên đường đi, nhưng... "không được phép giảm tốc độ" đã trở thành định mệnh của nó, số phận của nó, tương tự như số phận của mỗi con người, mỗi dân tộc và cả nhân loại này.
Sau vô số những cú choảng đập kinh hoàng, có những lúc nó bỗng lạc vào một con đường không bóng người, và tiếng nhạc êm dịu khiến nó như đang trôi về nơi vô định. Rồi chính lúc những đôi mắt căng thẳng đã dịu xuống, nó bất ngờ gặp phải những trở lực không cho phép con người vượt qua bằng cách đi đường vòng hay né tránh, lạng lách: một đoạn đường cụt hay một nhịp chưa lắp trên cầu vượt... Cách duy nhất để sống sót là tăng hết tốc độ, lao thẳng về phía trước, dùng sức mạnh của tốc độ để đạp bằng trở lực.
Cuối cùng, cái thiện đã chiến thắng cái ác nhờ vào trí thông minh, lòng dũng cảm, lòng nhân ái, tinh thần đồng đội, tinh thần đối đầu trực diện và minh bạch, tinh thần mạo hiểm, dám thử và chấp nhận rằng mình có thể sai, cộng thêm một chút may mắn và cả những hi sinh đau đớn.
Nước Mỹ không chỉ có bạo lực, sex, tiền; và cái đẹp của văn hóa Mỹ cũng không chỉ đơn giản là những lý tưởng cao cả v ề nhân quyền trong "Tuyên ngôn độc lập" mà Bác Hồ đã trích dẫn.
Ngoài giá trị ấy, Việt Nam cũng cần phải thâu nhận tinh thần của những con người trên chiếc xe buýt 2525 trong phim "Tốc độ", tinh thần tạo nên sức mạnh của nước Mỹ mà trong rất nhiều lĩnh vực mà nay đã trở thành biểu tượng chung cho sức mạnh của nhân loại.
Con người trong lũy tre coi kẻ thách thức mình là một nguy cơ, con người của biển coi kẻ thách thức mình là cơ hội khám phá ra một điều gì nơi cuộc sống và nơi bản thân mình Tinh thần đại dương "Tốc độ" hấp dẫn, bởi ở bộ phim đó, người ta thấy được "tinh thần đại dương" của chàng Ulysse trong bộ sử thi của Homer, sau nhiều nghìn năm, vẫn luôn tuôn chảy sống động trong mạch máu tinh thần người Phương Tây.
Từ lúc thực dân Pháp nã phát pháo đầu tiên vào bán đảo Sơn Trà, dân tộc ta từ bỏ cuộc sống thanh bình nhưng tù đọng của thôn dã nghìn năm, và giống như chàng Ulysse bị vướng lời nguyền trong sử thi Hi Lạp cổ đại, trở thành người đi tìm ý nghĩa của sinh mệnh nơi những cuộc phiêu lưu không có ngày kết thúc, trong một thời đại mà câu hỏi "Tốc độ hay là chết?" luôn treo trên đầu chúng ta trong từng khoảnh khắc của cuộc sống.
Do đó, tất cả những gì mà nền văn hóa, văn học, và giáo dục của chúng ta cần làm là chuẩn bị và rèn luyện cho dân tộc vốn rời lũy tre làng chưa lâu này những phẩm chất, năng lực, những quan niệm, cách nghĩ, cách làm của chàng thủy thủ vĩnh cửu nơi đại dương vô tận ấy.
Sống trong lũy tre làng nghìn năm, chúng ta có một quan niệm đã cố định thành "chân lý": ổn định chính là thành công. Một người thành công khi tìm được một vị trí ổn định, thăng tiến mà không cần thi đua, một doanh nghiệp thành công khi nó độc quyền, thị trường không có đối thủ cạnh tranh... Chúng ta cần đảo ngược mệnh đề trên cho đúng với thực tế của nó. Tàn nhẫn, nhưng đây là sự thật:chính sự thành công mới tạo ra sự ổn định, và "thành công liên tục" thì tạo ra "sự ổn định liên tục". Còn ngược lại, sự "ổn định" không nhờ vào thành công mà do sự xơ cứng trong tư duy chính là dấu hiệu đầu tiên của diệt vong.
Con người trong lũy tre coi kẻ thách thức mình là một nguy cơ, con người của biển coi kẻ thách thức mình là cơ hội khám phá ra một điều gì nơi cuộc sống và nơi bản thân mình. Con người trong lũy tre coi lúc khó khăn lớn là thời điểm đi tìm những đường vòng, con người của biển thì không có đường vòng để né tránh, chỉ có một con tàu, một sức mạnh, một ý chí với tri thức và kinh nghiệm, một tinh thần đồng đội, cộng một chút may mắn, dĩ nhiên, để vượt qua. Con người trong lũy tre coi thất bại là kết thúc, con người của biển sẽ không kết bạn với kẻ chưa từng thất bại bao giờ. Đứng trước một con đường bí mật hứa hẹn những hiểm nguy và bị bắt buộc phải dấn thân, con người trong lũy tre sẽ tìm kiếm trong vô vọng những dấu chân của người đi trước, con người của biển sẽ trở thành kẻ đầu tiên vẽ nên một tấm bản đồ.
Mỗi khi Dân tộc ta tiến về phía trước bằng tinh thần đại dương, đó là lúc Dân tộc đang trên hành trình đi tới Tự do.
Thời Lý Trần là thời kỳ người Việt không nhìn quá khứ. Sau lưng họ là đêm trường Bắc thuộc mà họ muốn lãng quên, họ chỉ có một hiện tại tay trắng, một tương lai không biết đích đến, và một phương Bắc ngự trị văn minh rực rỡ lẫn những hiểm nguy kinh hoàng. Trong bối cảnh ấy, nếu thiếu vắng "tinh thần đại dương", họ sẽ chẳng thể lưu lại dưới ánh mặt trời một giống nòi là chúng ta hôm nay.
Đó là thời đại mà nước Việt đã được kiến thiết và bảo vệ bằng sức vươn hào hùng và lãng mạn của tuổi trẻ. Các vị vua thời ấy trở thành minh quân khi còn rất trẻ, các anh hùng thời ấy đánh bại một Đế quốc cả loài người khiếp sợ cũng khi còn rất trẻ, và cũng ngay khi còn rất trẻ, nhiều người trong số họ đã trở thành nhà tư tưởng, nhà chính trị, nhà văn, nhà ngoại giao, kinh tế, quân sự, kiến trúc, y học thiên tài.
Thử hỏi có thời đại nào mà chúng ta từng lao về phía trước với một tốc độ phi thường đến thế? Không có cái văn hóa tốc độ Lý Trần, Nguyễn Trãi ở th ế kỷ XV không thể viết được đoạn đầu tiên trong "Bình Ngô đại cáo".
Thế kỷ XVI, Chúa Nguyễn Hoàng căng buồm vào Nam, sinh thành một Việt Nam mới trong vài thế kỷ. Vài thế kỷ, nhưng đó là thần tốc. Bởi bước chân Nam tiến ấy đã giúp nước Việt thâu nhận vào trong lòng nó một dải giang sơn mới và biết bao người anh em mới, để hướng về đại dương và xa dần mối nguy Phương Bắc.
Tốc độ vũ bão và tinh thần đại dương của những con người sinh ra trong thời đại Nam tiến đã bị chặn đứng bởi một cơn bão tố toàn cầu. Đáng tiếc thay, các Chúa Nguyễn khởi đầu bằng những trái tim của đại dương, nhưng con cháu họ kết liễu sự nghiệp của tiền nhân bằng những tư duy của lũy tre làng.
Và rồi sau những đêm dài ngủ mê, đầu thế kỷ XX, Việt Nam đột nhiên bước vào một thời đại đặc biệt, khi mà có rất nhiều nhà văn, nhà thơ đã để lại cho đời cả một gia tài văn hóa khi còn ở tuổi 20, rất nhiều cuốn sách đặt nền móng cho học thuật nước nhà được tác giả của chúng hoàn thành khi tuổi đời còn rất trẻ, đất nước có một chàng trai rời bến Nhà Rồng khi vừa 21, và đại đa số các lãnh đạo đầu tiên của Đảng đều chưa chạm vào tuổi 30...
Chúng ta lại có cả một nhà thơ đắm say tốc độ: "Mau đi thôi! Mùa chưa ngả chiều hôm. Ta muốn ôm! Cả sự sống mới bắt đầu mơn mởn...". Việt Nam bị phương Tây nghiền nát vì trái tim nhởn nhơ trong lũy tre làng, và lấy lại được danh dự của mình khi có một tầng lớp người mà nhịp đập của trái tim họ đã bắt cùng nhịp đập của thế giới.
Tự lập, Tự cường và Danh dự
Sau thời đại Lý Trần, sau những năm tháng thức tỉnh trước văn minh Phương Tây ở đầu thế kỷ XX, chúng ta ngày nay lại bắt đầu "tốc độ", bước vào một cuộc ra khơi mới trong lịch sử.
Ngày nay, bước vào thời đại của tốc độ nghĩa là phải sống với tương lai, thôi không núp bóng những quá khứ anh hùng, chúng ta sẽ phải tự mình viết nên trang sử mới, trang sử cuộc đời của một chàng thủy thủ phiêu lưu vĩnh viễn cùng con thuyền của mình nơi đại dương vô tận.
Ảnh: Pháp luật TP.HCMTrong câu chuyện ấy, từ đây, sẽ đầy những thách thức, những trở ngại, những thành công và thất bại, tất cả những điều ấy sẽ trở thành những cái gì hết sức bình thường, "được - mất - bại - thành" tất cả sẽ không còn là vĩnh cửu, tất cả sẽ đơn giản chỉ là cái của "khoảnh khắc này", chuẩn bị cho những ngày sau đó...
Để trở thành một con tàu được kính trọng trên đại dương bao la này, chúng ta cần kiế n thiết danh dự cho dân tộc thông qua kiến thiết danh dự mỗi cá nhân, bằng cách xây dựng một con tàu Việt Nam tự cường, trên cơ sở rèn luyện nên mỗi thủy thủ Việt Nam biết tự lập trước biển đời.
Năm 2009, trong bối cảnh cả thế giới đều khủng hoảng, các nước tư bản vẫn cam kết viện trợ cho chúng ta khoảng 8 tỷ USD. Đây là một niềm vui, bởi trong số các nước đang phát triển, không có nước nào nhận được một sự tin tưởng và giúp đỡ nhường ấy từ thế giới.
Nhưng, khi nhận những đồng ODA này, chúng ta phải nhớ đến lời một người Nhật, giáo sư Kenichi Ohno, Giám đốc Diễn đàn Phát triển Việt Nam, trong lời đầu của sách "Lịch sử nhìn từ quan điểm sinh thái học" (năm 2007) của Tadao Umesao lần đầu được dịch ra tiế ng Việt: Việt Nam cần phải nhớ rằng, Nhật Bản đã canh tân trong giai đoạn thế giới không hề có ODA viện trợ, toàn bộ những đầu tư cho phát triển, kể cả chi phí mời chuyên gia nước ngoài, đều do người Nhật tự chi trả bằng tiền tiết kiệm của mình, nhưng Nhật Bản chỉ trong 30 năm tự cường mà bắt kịp Châu Âu, xây dựng được nền văn minh hiện đại mà người tiên phong Châu Âu mất 300 năm để kiến thiết hệ hình.
Dân tộc liệu có thể chuyển mình, nếu lòng tự trọng không đủ để chúng ta cảm thấy xấu hổ trước một lời thách thức chân thành ấy?
Có lần tham quan một trường tiểu học ở thị trấn Rinku, phủ Osaka, Nhật Bản, tôi gặp một cô giáo trẻ giảng bài môn đạo đức cho học sinh. "Nếu em ốm yếu, sẽ phải có người khỏe mạnh nào đó giúp đỡ em. Vì vậy em phải giữ gìn sức khỏe...". Cô giáo ngừng lời và nhìn một học trò. Bé trả lời: "để em không làm phiền tới người khác".
Với riêng tôi, đó là câu trả bài bất ngờ. Đây có thể chỉ là một lời giảng riêng của cô giáo ấy, nhưng đằng sau đó, dường như có một cái gì như là minh triết của một nền giáo dục. Con người Tự do chỉ có thể sinh thành cùng ý thức về Tự lập, Tự lập trong sự lựa chọn khi đứng trước những nẻo đường khác nhau của Tư duy và Cuộc sống, như là một phần định hình nên Danh dự cá nhân.
Ngày hôm nay, để con tàu Việt tộc có những thủy thủ vững vàng trên đại dương, ý thức về tự lập và tự cường, với tư cách là hạ tầng cho ý thức về Danh dự, phải là những điều được nhìn thấy nhiều nhất trong các sách giáo khoa đạo đức của nền giáo dục chúng ta.
Mỗi người Việt Nam cần tự lập để không chỉ tốt cho mình mà còn không "làm phiền" đến người khác, dân tộc Việt Nam cần tự cường không phải chỉ để tốt cho mình mà còn để không "làm phiền" đến các dân tộc hùng mạnh trên hoàn cầu. Tự lập, tự cường phải là danh dự của chúng ta trong thời đại mới.
Cống hiến cho thế giới bằng minh triết Việt
"Văn hóa tốc độ" của chúng ta ngày nay rất lạ. Ở một góc này của xã hội, ta thấy những ngôi trường đại học đủng đỉnh và nhởn nhơ, chẳng có gì đổi thay trong khi ngoài kia người ta đang đi bằng tốc độ của bão tố. Ở một góc khác, ta lại thấy một thứ "tốc độ" bụi bặm và điên cuồng, kiểu "tốc độ" của chủ nghĩa tư bản thời hoang dã, mất đi cái vẻ đẹp hiền minh trong "văn hóa tốc độ" của tiền nhân.
Để có thể xây dựng trong tương lai một "n ền kinh tế dựa trên tri thức", Việt tộc phải bắt đầu bằng một "Vietnamese Wisdom based Economy", một nền kinh tế dựa trên minh triết Việt, vận hành bằng minh triết Việt, không thể vận hành theo những tiếng gọi từ nơi hoang dã.
Để đi tìm minh triết của một dân tộc, phải nhìn vào cách sống chứ không vào ngôn từ của nó.
Ở kỷ nguyên Đại Việt, khi tiến về phía trước, cha ông ta tiến với một tốc độ vũ bão, nhưng khi cần thì vẫn vui vẻ lùi bước. Trí tuệ và hoài bão thì lớn nhanh như Phù Đổng, nhập thế với một tốc độ phi thường, nhưng vẫn tự do trước quyền lực và danh lợi, họ đẩy lùi tốc độ của bản thân như một cách để dân tộc ti ến lên nhanh hơn nữa.
Chúng ta là con cháu của một Lý Thường Kiệt, vui vẻ nhường ngôi vị Tể tướng cho Lý Đạo Thành, lui xuống làm tướng quân để chuyên tâm bình giặc Bắc, là con cháu của những Hoàng đế thời Trần, sau những chiến công hiển hách chấn động đến Nhật Bản hay cả vùng Ba Tư xa xôi, đã "vứt bỏ ngai vàng dễ dàng như vứt một chiếc giày rách" để mở một không gian cho thế hệ trẻ, còn riêng mình thì đi tìm niềm vui trác tuyệt trong cõi Nhất Như.
Chúng ta là con cháu của một Phật Hoàng, sau khi dìm tội ác của quân thù xuống đáy sông Hàm Tử thì mở lòng Bồ Đề mà khoác áo bào lên xác tướng giặc vừa chết trận, là con cháu của Nguyễn Trãi, sẵn lòng "nếm mật nằm gai, há phải một hai sớm tối", nhưng sau bao nhiêu đau thương và tủi nhục, đến ngày chiến thắng, lúc có thể rửa hận thì khai tâm bao dung vì thương mạng sống của giặc xâm lăng.
Chúng ta là con cháu của Bác Hồ, sau một chiến công hiển hách chấm dứt lịch sử của chủ nghĩa thực dân toàn cầu, trở về Kinh thành, an trú trong một ngôi nhà sàn gỗ bình thường. Ngày nay, khi "phục chế" nhà sàn của Cụ bằng gỗ lim bóng loáng, chúng ta đã tầm thường hóa một đỉnh núi minh triết hùng vĩ về giá trị con người.
Câu chuyện chàng Thánh Gióng rũ bỏ tất cả mà về trời sau khi để lại cho đời một ân nghĩa cao cả, không phải là một huyền thoại chỉ tồn tại trong truyện kể, mà là một vẻ đẹp sống động của minh triết Việt trong đời sống tinh thần của tổ tiên chúng ta. Ý thức về danh dự của dân tộc Việt Nam, nhờ những nhân cách văn hóa cụ thể ấy, luôn được giữ vững, trở thành lẽ sống để dân tộc nhìn nhận cuộc đời.
Lịch sử văn hóa Trung Quốc, như Lỗ Tấn đã nói, đằng sau mấy chữ "nhân, nghĩa, đạo đức" nơi cửa miệng của họ là ba chữ "ăn thịt người", nên không thể tìm thấy nơi trái tim họ một minh triết của sự hi sinh, đẹp một cách sống động như trong lịch sử của cha ông chúng ta.
Hôm nay, mỗi công dân Việt Nam cần đến minh triết trên mỗi nẻo đường đời, và Dân tộc Việt Nam cần đến sự hiền minh trên mỗi tuyến đường kết nối với năm châu. Một nền kinh tế Việt Nam vận hành dựa trên minh triết, nếu có thể ra đời để số phận dân tộc này thay đổi, sẽ bắt đầu từ đó.
Để đi đến một nền kinh tế dựa trên tri thức, Việt Nam cần hiện đại hóa minh triết Việt truyền thống, tích hợp nó với kinh tế học, sáng tạo một minh triết Việt mới cho ngày hôm nay, xây dựng một học thuyết kinh tế hướng đến kiến thiết một một nền kinh tế tri thức vận hành bằng những cấu trúc quyền lực dựa trên sự hiền minh.
Chàng thủy thủ vĩnh cửu của đại dương vô tận
Đó phải là bản sắc của dân tộc chúng ta trong thời đại mới.
Cơn bão khủng hoảng toàn cầu này vẫn còn quá nhỏ, chúng ta nên nếm trải vài cơn bão mạnh hơn như thế nữa để có cái cảm giác thực sự của đại dương. Bởi lẽ, sự hiền minh không đến cùng với sách vở, dù sách vở vô cùng quan trọng, mà chỉ đến cùng lòng dũng cảm sau những trải nghiệm với sóng gió, những chìm đắm và đổ vỡ.
Vì đã chấp nhận lời nguyền phải vĩnh viễn phiêu lưu cùng biển cả, vĩnh viễn không còn cơ hội quay về bến sông ngày cũ, chúng ta, một anh nông dân đang say sóng nơi cửa biển, cần phải sống với hiện tại và tương lai, trở thành một Ulysse mà tất cả các thủy thủ khác trên đại dương luôn cảm thấy may mắn khi được kết bạn với mình.
Tác giả: NGUYỄN LƯƠNG HẢI KHÔI (Vietnamnet)
/tableborder="1">